Ana Sayfa Göz Sağlığı Çocuk ve Göz Göz tembelliği hakkında merak edilenler

Göz tembelliği hakkında merak edilenler

0
PAYLAŞ
Göz kapama tedavisi

Göz tembelliği ya da tıbbi adıyla ‘ambliyopi’ nedir?

Göz tembelliği genellikle tek gözde 20 ve daha fazla oranda görme kaybının olmasıdır. Nadiren iki gözde de gelişebilir. Özellikle sınırları algılamada problem yaratan göz tembelliği uygun dönemde tedavi edilirse görmenin tekrar kazanılmasıyla karakterize bir göz hastalığıdır.

Çocuklarda göz tembelliğinin görülme oranı nedir? Kaç yaşlarında ortaya çıkar?

Göz tembelliğinin görülme oranı toplumlar arasında farklılık göstererek yüzde 1.5 ile 4 arasında değişir. Gelişmiş ülkelerde göz taramalarının erken yaşlarda düzenli olarak yapılmasına bağlı olarak tembellik oranlarını nispeten daha düşüktür. Türkiye’de ise göz konusu oran yüzde 2.5-3 civarındadır. Göz tembelliği 7 yaşın altında bütün çocuklarda ortaya çıkabilir. Eğer ilk 7 yaş içinde fark edilmezse, diğer gözün az gördüğü okul döneminde, hatta ehliyet alırken bile anlaşılabilir.

Göz tembelliğinin nedenleri nelerdir?

  • İki gözde farklı kırma kusuru düzeyi: En sık görülen tembellik nedeni, bir gözdeki kırma kusurunun diğerinden önemli ölçüde farklı olmasıdır. Bazen de, yine küçük bir bebekte, diyelim ki gözlerinden birinde yüksek bir kırma kusuru var, diğerinde yok ya da daha küçük numaralı bir gözlük ihtiyacı var. Bir gözden beyne net bir görüntü iletisi giderken diğerinden giden görüntü bulanık olur. Beyin bir süre, durumu anlamaya ve idare etmeye çalışır. Ama bir süre sonra bulanık görüntü iletisi gelen gözü ihmal etmeye başlar, onu yok sayar. Hatta kendi içinde, o gözden gelen iletileri değerlendirmesi gereken bölümle bile ilgilenmez olur, onun gelişimi için gerekli çabalardan vazgeçer. Bu durumda net ileti göndermeyen göz tembelleşir ve yavaş yavaş işi bırakıp adeta uykuya dalar, kaymaya başlar. İki göz arasında fark olan hipermetroplarda tembellik daha kolay olur.
  • Göz kaslarındaki dengesizliğe bağlı: Böyle bir nedene bağlı şaşılık/kayma olduğunda da kayan gözde tembellik olabilir. Kayma ve tembellik ilişkisi yumurta-tavuk ilişkisi gibidir. İkisi de birbirine yol açabilir.
  • Göziçi hastalığına bağlı: Nadiren doğumdan sonra göz içinde sarı noktada bir hastalık, bir tümör olabilir. Yine beyne net ileti gitmeyince, bu göz kaymaya başlar. Bazen anne karnındayken annenin geçirdiği bir hastalık bebeğin gözüne de sıçrayabilir (ör; toksoplazma, retinoblastom).
  • Şeffaf olması gereken göz ortamlarında bulanıklığa bağlı: Bazen de, yine bir bebeğin gözünde kapak düşüklüğü veya katarakt, göziçi iltihabı gibi görmeyi engelleyecek veya bulandıracak bir perde olabilir. Yine tembellik, yine kayma meydana gelebilir.

Şaşılıkla göz tembelliği arasında bir bağlantı var mıdır?

Evet, bazı vakalarda gözdeki kayma tembelliğe neden olabilir. Bazen de göz tembelliği kaymaya zemin hazırlayabilir. Tek taraflı kaymalarda eğer bebeklikten itibaren kapama yöntemi ya da başka bir tedavi yapılmazsa, o göz görmeyi öğrenmez. Bunun nedeni beynin o taraftan gelen fotoğraf sinyalini kullanmamasına bağlı olarak devre dışı bırakmasıdır.

Bazen de iki göz arasındaki numara farkı bir sorun olmuştur. ‘Anizometropi’ denilen bir durumda, eğer gözlerdeki kırma kusuru farkı 1.5 numara veya üzerinde ise, kırma kusuru yüksek olan tarafta tembellik başlar. İlerleyen zaman içinde o taraf görmeyi iyi öğrenemediği için bulanık görür. Özellikle hipermetroplarda ve astigmatlarda kırma kusurunun yüksek olduğu tarafta gözde tembellik oluşabilir. Bu da zaman içinde kaymaya neden olan bir faktördür. Kısacası şaşılık ve göz tembelliği birbirini tetikleyen, birbirine neden ve sonuç olan iki sorundur.

Katarakt göz tembelliğine neden olur mu?

Kayma ve her iki göz arasındaki numara farkı dışında göz tembelliğine neden olan bir diğer faktör ise organik olarak görmeyi engelleyen, görme yolunu kapatan bir durumun oluşmasıdır. Katarakt da bu faktörlerden biridir. Ayrıca kapak düşüklüğü, kapakta bir tümörün olması, korneada bir lekenin varlığı görme yolunu kapatarak tembelliğine yol açılabilir.

Tembellikle beraber başka sorunlar da olabilir mi?

Tembellikle beraber olabilecek en sık sorunlar kayma ve derinlik duygusu yoksunluğudur. İki gözden aynı netlikte ileti alamayan beyin, derinlik duygusunu sağlayamaz.

Bir çocukta göz tembelliği olduğunu aileler nasıl anlayabilir?

Aileler bazen çocuktaki göz tembelliğini fark edemeyebilir. Çünkü göz tembelliği hiçbir bulgu vermeyebilir. Bilhassa bebeklik döneminde göz tembelliğini annelerin babaların anlayabilmesi neredeyse imkansızdır. Okul çağı çocuklarında ise göz tembelliğine bağlı olarak şu yakınmalar ortaya çıkabilir:

  • Göz kayması
  • Tek gözünü kısma, kısık bakma
  • Göz ya da baş ağrısı
  • Gözde sulanma
  • Gözünü sık sık ovalama
  • Tek taraflı öne bakma

Bebeklerde ve çocuklarda göz tembelliği tanısı nasıl yapılır? Çok hareketli bebeklerde teşhis için sakinleştirici ilaç ya da anestezi verilmesi söz konusu mudur?

Göz tembelliği tanısında ‘skiaskopi’ denilen ışıkla bakılan klasik muayene yöntemleri yaygın olarak kullanılmaktadır. Eğer bebek çok korkmazsa işimiz kolaylaşır. Zaten muayene çok kısa sürer. Günümüzde tarama yaparak uzaktan göz numarasını ölçen, her iki göz arasında fark olup olmadığını gösteren özel ölçüm cihazları da vardır. Güvenirlikleri yüzde yüz olmasa da en azından tarama amacıyla bize yol gösterebilir.

Göz tembelliği tanısı için anestezi uygulanmasına gerek yoktur. Yerinde durmayan, hareketli çocuklarda anesteziyi tercih etmek yerine, çalışması sonuç verebilir. Ancak nadiren de olsa anestezi ile çocuğu muayene etmek gerekebilir.

Göz tembelliği tedavisi için en uygun zaman nedir? Tedavide geç kalınması çocuğun görmesini nasıl etkiler?

Klasik bilgilerde göz tembelliğinin tedavisinde ilk 10 yaşın en etkili dönem olduğu, bundan sonra tedaviden olumlu sonuç alınamayacağı belirtilir. Ancak günümüzde yapılan pek çok çalışma bunun tersini göstermektedir ve büyük yaş gruplarında da nöralplastisitenin varlığı kanıtlanmıştır, yani sinir hücrelerinin tekrardan kendilerini yenileyebileceği gösterilmiştir.

Yapılan bir takım çalışmalarda ileri yaşlarda bir gözünü katarakt veya diğer nedenlerle kaybeden hastalarda tembel olan diğer gözde görmenin arttığı gösterilmiştir. Son dönemlerde ileri yaşlardaki kişilerde beyne görmenin öğretilmesi üzerine kurulu bilgisayar destekli göz tembelliği tedavi sistemleri giderek daha yaygın kullanılmaya başlandı. ‘persepsiyonel algısal öğrenme’ denilen bu yöntemlerin sonuçları başarılıdır.

Göz tembelliği tedavisi nasıl yapılır?

Göz tembelliği teşhis edilen bir çocuğa öncelikle uygun gözlük verilmelidir. Çocuğun algılayabileceği ve taşıyabileceği en uygun numaralar seçilmelidir.

Kapama tedavisi, çocukluk yaş dönemindeki göz tembelliklerinin tedavisinde elimizdeki en etkili silahtır. Kapama tedavisi yapılamayan çocuklara ‘penalizasyon’ denilen bir yöntem uygulanabilir. Penalizasyon bazı damlalarla ve yüksek numaralı gözlük camları ile sağlam gözün devre dışı bırakılmasıdır. Ancak damlayla yapılan penalizasyon tedavisinde ilaç yan etkisi görülebilir. Optik olarak yapılan penalizasyon tedavisi de ilaçların yan etkilerinden çekindiğimiz ve kapama yapamayan çocuklarda bir alternatif olarak düşünebilir.

Bir de ortoptik tedavilerimiz var. Ortoptik tedavi kapamayla birlikte kullanılan tedavi seçeneklerinden biridir. Günümüzde 5 yaş üzerindeki çocuklar için bilgisayar programları içeren sistemler mevcuttur. Bu sistemler ile çocuklarda hem evde, hem de hastane içinde uygulanan ortoptik egzersizler ile göz tembelliği, ufak açılı kaymalar tedavi edilebilmektedir. Derinlik hissi yani 3 boyutlu görmeyi kazandıran tedavi seçenekleri yine ortoptik tedaviler içinde sayılabilir.

Parkinson tedavisinde kullanılan bazı ilaçların görmeyi arttırdığına dair çalışmalar da vardır. Ancak yan etkilerden dolayı küçük yaş grubunda tercih edilmesi daha doğrudur. Ayrıcı bu tedaviler bittikten sonra görmede tekrardan azalma meydana gelebilir.

Kapama tedavisi nedir? Göz tembelliği olan hangi çocuklara önerilir, nasıl yapılır?

İyi gözün kapatılarak tembel olan gözün çalıştırıldığı bir tedavi yöntemidir. Gözün kapatılması ilk 7-8 yaş için çok etkili bir tedavidir. Kapama süresi gözdeki tembelliğin ağırlığına, çocuğun yaşına göre farklılık gösterir. Bu süre bir saatten altı saate kadar değişebilir. Gözün tüm gün kapanmasını gerektiren nadir vakalar da olabilir. Küçük bebeklerde daha kısa, çocuk büyüdükçe daha uzun sürelerde kapama tedavisi yapılır. Burada en hassas konulardan biri kapama tedavisine ailenin ikna edilmesidir. Tabii ki, çocuk doğal olarak iyi gözünü kapatmak istemeyecektir. Ailenin bu yöntemin önemini çok iyi anlayıp, çocuğunu bir şekilde ikna etmesi gerekir.

Kapama tedavisi ne kadar sürer?

Her iki göz eşitlenilceye kadar tedavi devam eder. Tedavi yaklaşık 6 ay ile 1 yıl sürebilir. Ancak kapama tedavisinin senelerce uygulanmasını gerektiren vakalar da olabilir.

Penalizasyon nedir? Tedavide kullanılan ilaçların ne tür yan etkileri olabilir?

Penalizasyon tedavisi başlıca iki şekilde yapılabilir. Ya damlayla çocuğun kapama yapmak istenen gözünün görüşü bozulur. Böylelikle diğer gözün çalışması sağlanır. Ya da çocuğun iyi gören gözüne görmeyi bozacak düzeyde artı 2,5-3 numaraya kadar ilave cam konur. ‘Optik penalizasyon’ diye bilinen bu yöntemde amaç çocuğun tembel gözüyle daha iyi görebilmesidir.

Penalizasyonda farklı üç tip damla kullanılır. Bu damlaların etki süreleri farklıdır. Bazı damlalar bir hafta, bazıları ise 48 saatlik etkiye sahiptir. Daha kısa süre etkili damlalar da mevcuttur. Penalizasyon tedavisinde kullanılan damlalar birtakım sistemik yan etkilere neden olabilir. Çocukta huzursuzluk, yanakta kızarıklık, halüsinasyonlar görme gibi yan etkiler gelişebilir. Güneşten aşırı etkilenme gibi bir durum ortaya çıkabilir. Damlalar konusunda en önemli nokta ise tedaviden her zaman istenilen düzeyde sonuç alınamamasıdır.

Yapılan araştırmalara göre göz tembelliğinin tedavisinde kapamayla penalizasyon yöntemi arasında çok anlamlı fark yoktur. Penalizasyon da kapama kadar etkilidir. Kapama 7 yaş içinde son derece etkili ve öncelikli olarak tercih edilen bir yöntemdir. Ama 7-10 yaş içinde hiçbir tedavi alamayan çocuklarda penalizasyon gündeme gelmektedir.

Ortoptik tedavi nedir?

Ortoptik tedavi hastanede özel cihazlar yardımıyla yapılır. Bilgisayar programlarının desteğiyle çocuğa her iki gözünü de aynı anda kullanma teknikleri öğretilir. Tedaviyi desteklemek amacıyla evde de çocuğa yapması için ödevler verilir. Son yıllarda yine bu amaç için geliştirilmiş bilgisayar programları bulunmaktadır.

Ortoptik tedavi ne sıklıkla yapılır?

Tedavi seansları ortalama olarak 10-20 gün sürer. Olumlu sonuç almak için yöntemin her gün arka arkaya uygulanması gerekir. Ama hastaneye her gün gelmekte zorlanan vakalarda gün aşırı uygulamak da mümkündür. Bir seans yaklaşık 30-40 dakika sürer. Bazı çocuklarda 60 dakikayı bulabilir.

Nörovizyon nedir? Her göz tembelliği olan çocuğa uygulanabilir mi?

Nörovizyon görme tembelliği olan 9 yaş üzerindeki çocuklarda kullanılan, bilgisayara ve internete bağımlı bir programdır. Günümüzde 9 yaşından itibaren geniş bir hasta grubunda uygulanabilir. Nörovizyon uygulanacak hastalarda aranan özellikleri şöyle sıralamak mümkün:

  • Hastaların en az yüzde 16-20 görme oranına sahip olması
  • Eğer gözde kayma varsa, bu kaymanın 4 derecenin altında bulunması ve görme noktası ile bakması. (uygun vaka seçilmezse görme arttıktan sonra hastalar bu sefer de çift görme sorunuyla yüz yüze gelebilirler.)
  • Göz tembelliği olan kişinin diyabet, epilepsi (sara) ya da migren hastası olmaması (şeker hastalarında ,hamilelerde göz numaraları ve hastanın verdiği cevap değişebilir. Nörovizyon tedavisi bazen migren ataklarını ve epilepsi nöbetlerini arttırabilir.)
  • Kişinin herhangi bir nedenle depresyon ilacı kullanmaması Bu kriterlere uyan hastalara ‘nörovizyon’ yapılabilir.

Göz tembelliği olan çocuklara nörovizyon ne sıklıkla ve ne kadar süre yapılır?

İlk aşamada hastaların görme etkinlikleri, kayma düzeyleri ve kontrast duyarlıkları özel tekniklerle ölçülüp sisteme girilir. Sistem, her hastaya özel bir ders oluşturur. Hastalara kendileri için özel hazırlanan dersleri internet üzerinden haftanın üç günü yaklaşık 30’ar dakika uygulamaları önerilir. 1 ya da 1,5 ay sonra kontrole çağrılan hastaların görme düzeyine, kontrast duyarlılığına yeniden bakılır. Bilgiler sisteme tekrar girilir. Sistem hastanın hem derslerindeki performansına, hem de hekimlerin her ay girdiği görme ölçümü sonuçlarına göre dersleri sürekli değiştirilir. Bu nedenle dersler gözünde tembellik olan hastaya özeldir.

Tedavi, görme artışı devam ettiği sürece kesilmez. Ortalama 60 seans yani yaklaşık 4,5 ay sürer. Ama eğer görme düzeyinde ve kontrast duyarlılıkta bir plato elde edildiyse; o zaman tedavi kesilir. Artış devam ediyorsa sürdürülür.

Göz tembelliğinde nörovizyon tedavisinin başarı oranı nedir?

Yapılan çalışmalarda nörovizyon tedavisi sonrasında göz tembelliği hastalarının yüzde 80’inde görme artışı saptanmıştır. Görmede ortalama 2-2,5 sıra (yüzde 20-25) artıştan bahsedilmektedir.

Vitamin desteğinin faydası oluyor mu?

Göz tembelliğinin tedavisinde vitamin desteğinin yeri yoktur. Ancak nörovizyon tedavisi gören hastalara sinirsel gelişimi desteklesin diye vitamin önerilir. Çünkü nörovizyon, beyine görmeyi öğreten bazı sinir grupları uyaran bir yöntemdir.

Göz tembelliği tedavisinde ameliyatın yeri var mı?

Hayır, göz tembelliği tedavisinde ameliyatın yeri yoktur. Ancak çocuğun çok yüksek numaralı kayması varsa ve gözlükle düzelmiyorsa, tembellik tedavisine yardımcı olmak amacıyla ameliyat önerilir. Çocuktaki kayma ameliyatla düzeltilebilir. Bir de göz tembelliğinin ardında katarakt gibi bir başka hastalık varsa ameliyat gerekebilir.¹

Sonuç olarak,

Göz tembelliği anlamına gelen ambliyopi çocukta sağlıklı görme gelişiminin tamamlanamamasıdır.

Göz tembelliğinin en önemli üç nedeni; ışığın retina’ya düşmesini engelleyen kırma kusurları, şaşılık ve katarakt’tır.²

Göz tembelliğinin tedavisinde; erken teşhis, kontrol takipleri ve ailenin durumun önemini kavraması çok önemlidir. Erken teşhis açısından tüm çocuklar 3-4 yaşına kadar mutlaka detaylı bir göz muayenesinden geçirilmeli ve göz tembelliği tedavisine olabildiğince erken yaşta başlanmalıdır. Tedavide geç kalınırsa veya tedavi edilmezse tembel gözde ciddi görme azlığı oluşur ve derinlik hissi (üç boyutlu algılama) kaybolur.

Göz tembelliğinde en etkili yöntemi; çocukluk çağında iyi gören gözün kapatılarak tembel gözün çalıştırılmasıdır.

Dokuz yaşlarında görme gelişimini tamamlanacağı için tedaviye erken yaşlarda başlanması çok önemlidir. Daha sonra yapılacak klasik tedavi girişimleri genellikle görmeyi çok fazla değiştirmeyecektir.

Göz tembelliği olan hastalar hayatları boyunca sağlam gözlerini çok iyi korumalıdırlar. Çünkü sağlam göz hastalanır veya darbelere maruz kalırsa görme büyük riske girer. Göz tembelliği olan hastalarda miyop, hipermetrop veya astigmat varsa; öncelikle numaralı gözlüklerle kırma kusurları düzeltilmeli, iki göz arasındaki görme farkı azaltılmalı, sağlam göze kapama tedavisi yapılmalıdır.

Şaşılık bulunan gözlerde gözlükle veya ameliyatla şaşılık düzeltilmeli, ameliyattan önce ve sonra sağlam göze kapama tedavisi uygulanmalıdır.

Katarakt varlığında önce katarakt ameliyatı uygulanmalı, daha sonra sağlam göz kapatılarak zayıf olan göz kuvvetlendirilmelidir.

Kapama tedavisinde göz tembelliğinin şiddeti ve tedaviye başlangıç yaşı başarıyı etkiler. Bu nedenle tedaviye olabildiğince erken yaşlarda başlanmalıdır.

En yaygın göz tembelliği tedavisi olan kapama tedavisinde; çocuğun sağlam gözü haftalarca, aylarca, hatta bazen yıllarca günde bir iki saat kapatılarak ambliyop gözün (tembel gözün) çalıştırılması amaçlanır. Ancak çocuklar gözlerinin kapatılmasından hoşlandıkları için, ebeveynlerinin konuyu ciddiyetle takip etmeleri çok önemlidir.

Bütün bu uygulamalara rağmen göz tembelliğinin tedavisi çok zordur ve genel olarak 9 yaşından sonra uygulanan klasik tedavi yöntemleri ile başarılı sonuçlar alınamamaktadır.

Bu amaçla klasik kapama tedavisinin yanında, CAM tedavisi ve Neurovizyon tedavisi de önerilmektedir.

Cam tedavisinde; özel bir cihaz yardımıyla 5-9 yaş arası çocuklardan belirli şekillerin içini boyaması istenir ve çocuğun görme yeteneği artırılmaya çalışılır.

Neurovision tedavisinde; özel bir bilgisayar programı yardımıyla bazı görsel uyarılar göndeirlerek, görmenin iyileştirilmesine ve geliştirilmesine çalışılır.³

Kaynaklar
  • Op. Dr. Elvan Yalçın, “Sorular ve Yanıtlarla Göz Hastalıkları: 16 Uzmandan Göz Sağlığına Dair Her Şey”, Sağlık Adası Yayınları, Nisan 2012. s.335-42.
  • Dr. Turhan Alçelik, “Göz Diyeti”, İstanbul: Hat Baskı Sanatları, Ocak 2014. s.35-40.
  • Prof. Dr. Pınar Aydın O’Dwyer, “Göz Kitabı: Göz Sağlığı Hakkında Her Şey”, Ankara: Arkadaş Yayınevi, 2009. s.147-48

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu girin
İsminizi yazınız

*